ڕۆلی فەرەنسی لە دروستکردنی فاشیزمی نوێی تورکی

لەلایەن ستاندار Posted on 371 جار بینراوە

عەبدوڵا كامەران

زیاکۆ کالب نوسەری بنەماکانی تورکایەتی، ئەو نوسەرەی کە دواتر کتێبەکەی دەبێتە بنەمای پەروەردکردنی کۆمەڵگای تورکی، کەماڵ ئەتاتورک لەبارەیەوە دەلێت: کە زیاکۆ کاڵب باوکی فکری منە. لە کتێبەکەیدا ئەوە روون دەکاتەوە کە بزوتنەوەی تورگويرتی turguerte فەرەنسی یەکەم بزوتنەوەیە کەوا هەستی تورکایەتی لەلای تورکان زیندوو کردۆتەوە،  لە کتێبەکەیشیدا ستایشی  کۆمەلێک نوسەر دەکات و لەبارەی نوسەرو سیاسی  فەرەنسی دی لامارتین دەلێت: لە دۆست و خۆشەویستی تورکان بوەو بە ئەدەبیات و کلتوری تورکی و جوانی ئەستەنبول  سەرسام و حەیران بوە.

یەکێ تر لەو نوسەرانەی کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر فکری تورکی بەگشتی و زیاکۆکاڵب خوێی بەتایبەتی کردەوە سۆسۆلۆژی فەرەنسی ئۆگستس كۆمت ( auguste comte )کە ئەوەیان لەسەردەمی فەرمان و  رێكخستن  و بەمەرکەزی کردنی دەسەڵاتی عوسمانی بەبەردەوامی ئاڵوگۆری نامەی لەگەڵ مستەفا ڕەشید پاشا کردەوەوە،  داوای کردەوە موسلمانان لە ئەنارشیستی و پارچە بوون بپارێزرێت. دیسانەوە نوسەرو ڕۆماننوسی فەرەنسی پییر لۆتی (Pierre Loti) بەخۆشەویست و دۆستی تورکان دەدانرێت و گردو بەرزاییەیەکی جوان و دڵرفێنی ئەستەنبۆل بەناوی ئەو کراوە، ئەوە جگە لەوەی قاوەخانەکەی نێو کتێبخانەی کلتوری ئەستەنبۆل و قوتابخانەیەکیش لە شەقامی ئیستقلال هەر بەناوی ئەوە.

لەنێو ماڵی نوسەردا ژورێک هەبوە بەناوی ژوری تورک و تیایدا کەل و پەل و بەرهەمی دەستی تورکی تیایدا نمایش کردوە. دواترینیشیان کە زیاکۆکالب بە خۆشەویستی و دۆست و سەرسامی تورکانی دادەنێت نوسەری فەرەنسی  كلۆد فارير (Claude Farrère). لە نامەیەکی کامال ئەتاتورکدا کە لەئەرشیفی سەنتەری کلتوری کەمال ئەتاتورک ئەرشیف کراوە، تیایدا  سوپاس و ستایشێکی زۆر و بێ پایانی نوسەر دەکات بۆ ئەو پشتیوانیەی کە لەگەلی تورکی کردەوە، کاتێشکیش کە نوسەر دێتە  ئیزمیت خەڵک پێشوازی لێدەکات و یوسف عوسمان بە نوێنەراتی خەڵک پێی دەلێت: گەلی تورک قەرزاری تۆیە. ئەویش لەوەڵامدا ئالای تورک ماچ دەکات و دەلێت: من بەپشتوانی لە ئێوە پشتوانیم لە حەق و حەقیقەت کردوە.

 

ماوەتەوە بلێین: یەکێ لە بنەما بەهێزەکانی علمانیەت جیاكردنەوەیە،

جیاکردنەوەی دەسەلاتەکان لەیەکتری، جیاکردنەوەی دین و دەولەت، دین و ئەخلاق، ئەخڵاق و سیاسەت، زانست و ئەخلاق. ئەم جیاکارییە هێندە بەهێزە تەنانەت ئەو دووانەی کە دەتوانین گریمانەی بەیەکەوە بونیشیان بکەین دەکەونە ململانێی بەسەنتەر بوون لەگەڵ یەکتردا و دەبێ یەک لەوان ببێتە ئەسل و ئەوی دیان ڕۆلی لاوەکی بگێرێ. رابەری فاشیزمی عەرەبی میشێل عەفلەق  لە پێناسی ئەو کۆمەڵگا عەرەبیەی کە خەیاڵی وەدێهێنانی دەکرد عەرەبایەتی کردبوە سەنتەر و ئیسلامیش کردبوە  پێوەلکاوێک و ڕولێکی لاوەکی پێدابوو.

ئەمە بۆ میلەتێکی  وەک عەرەب کە هەموو شارستانیەتەکەی لە ئێسلامەوە بوەو ئەستەم بوو قەبوڵکردنی. ئا لێرەوەیە کە بندکت ئەندرسون چەمکی  کۆمەڵگای قەومی خەیاڵی و کۆمەڵگای دینی خەیاڵی بەکاردێنیت. عەزمی بەشارەش ئاماژە بەو درک و جیاوازە کۆمەڵایەتیە دەدات کە لەئەنجامی ئەو ململانێیە دێتە کایەوە،  لە ئێستادا بەداخەوە کۆمەلگای کوردی نە حەرەکە قەومیەکەی هێندە لوژیکی و ستراتیژیە کە ئومێدی ئەوەی لێبکرێ نەتەوەی کورد بگەێنێتە کەناری ئارامی، نە حەرەکە دینیەکەی هێندە حەکیم و لێزانە بتوانی ڕابەرایەتی موسوڵمانان یان لانی کەم ببێتە بەشێک لەقەراری لە بریادان لە جیهانی ئیسلامیدا.

 

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

ئەم ماڵپەڕە لە ئەکیسمێت بۆ کەمکردنەوەی هەرزە واڵە و سپام سوود دەگڕێ. فێربە چۆن زانیاری بۆچونەکانت ڕێکدەخرێت.